10 obversaties over Prinsjesdag

Wat viel op in de stortvloed aan Prinsjesdagdocumenten en aanschouwing van de Algemene Beschouwingen? 10 observaties over de begroting, een mogelijk nog sterkere daling van de koopkracht, de opvallende opstelling van de ChristenUnie en de vele lobbysuccessen uit het bedrijfsleven.

Kiezers paaien, ruif leeggraaien

Als we de rijksbegroting voor volgend jaar moeten platslaan (Mand!), dan is het denk ik dit: 'We' gaan volgend jaar 35 miljard euro meer uitgeven (kiezers paaien). Maar we durven niet de belastingen te verhogen met zo'n bedrag (want boze kiezers). Dus lenen we gewoon 8 miljard meer (doorschuiven).

Lekker consumeren

Gaat dat extra geld misschien naar investeringen? Naar zaken die ons verdienvermogen verbeteren, zodat we de extra schuld later makkelijk terug kunnen betalen? Eh.. nee. Onze publieke investeringen zijn al jaren grofweg stabiel, of licht dalend. De overheidsuitgaven stijgen vooral doordat we meer consumeren, berekende ambtenaren van Financiën voor deze miljoenennota.

Niet houdbaar

Tot vervelens toe benadruk ik in deze nieuwsbrief dat geen enkele actieve Haagse politicus een serieus plan heeft voor degelijke overheidsfinanciën. Op wat 'uit de bocht gevlogen' VVD-jongeren en een niet meer verkiesbare oud-PvdA-minister na, neemt niemand dit serieus.

Maar nu zegt ook de Raad van State het ook, zij het in omslachtige bewoordingen (het blijven chique mensen). Onze collectieve voorzieningen zijn 'niet houdbaar'. Er moet dus echt iets gebeuren. Maar politici negeren dit Hoge College van Staat wel vaker. Op Prinsjesdag zeiden ze bijvoorbeeld ook dat het 'oneigenlijk' is om werkgevers volgend jaar 1,5 miljard meer aan arbeidsongeschiktheidspremie te laten betalen om de Defensie-uitgaven te betalen (hun 'vrijheidsbijdrage'). Maar toch gebeurt het gewoon.

Olieprijs Achilleshiel

Er gebeurt volgend jaar iets geks. De lonen stijgen volgens het Centraal Planbureau volgend jaar veel harder (3,8%) dan de inflatie (2,7%). De koopkracht zou dus moeten stijgen. Toch daalt die licht (-0,1%). Dat komt door de miljarden aan belastingverhogingen die het kabinet wil doorvoeren (vooral de vrijheidsbijdrage).

Dat is een gevaarlijke strategie nu de energieprijzen zo onvoorspelbaar zijn. Zonder de lastenverhogingen zouden mensen hun stijgende lonen kunnen gebruiken als een buffer hebben om een stijgende olieprijs op te vangen. Maar nu heeft het kabinet die marge zelf afgeroomd en mensen tot het koopkrachtrandje gebracht.

Als de energieprijzen verder stijgen en mensen in de problemen komen, is de schuldige dan snel gevonden. En grote kans dat dat gaat gebeuren. Want het CPB rekende de 'koopkrachtplaatjes' door met een olieprijs van 77 dollar per vat voor volgend jaar, de prijs die de markt eind juli rekende voor vaten olie die volgend jaar geleverd worden. Maar inmiddels ligt die prijs alweer zo'n 10 dollar hoger.

De groothandelsprijs voor een kuub aardgas die eind volgend jaar geleverd wordt (winter), was nog 37 eurocent toen het CPB aan het rekenen was. Nu is dat al 51 cent. De olie- en gasprijzen moeten dus flink dalen de komende tijd, wil de koopkracht volgend jaar stabiel blijven.

Olieprijs, levering in toekomst:

Gasprijs, levering vierde kwartaal 2027:

Let op de ChristenUnie

Ik ben geen groot Binnenhof-watcher, dus misschien zit ik er naast. Maar ik vond de opstelling van ChristenUnie-leider Mirjam Bikker in de Algemene Beschouwingen opvallend. Jesse Klaver (PRO) en Joost Eerdmans (JA21) wilden de coalitie dwingen: ga nou over links of rechts. Door niet te kiezen, speelt premier Jetten ofwel een goed spelletje blufpoker, of staart hij als een konijn doodstil in de koplampen, totdat het misgaat.

Bikker trok zich niets aan van die links-rechts-strijd. Zij maakte duidelijk één prioriteit te hebben: de miljarden aan belastingverhogingen voor werkenden verzachten.

Het moment om dat te regelen is de behandeling van het Belastingplan over enkele weken. Bikkers fractiegenoot en fiscale whizzkid Pieter Grinwis wist vorig jaar al genoeg steun te krijgen in de Kamer om het Belastingplan 2026 aan te passen.

Zeker als Jetten, Klaver en Eerdmans in hun loopgraven blijven zitten, zou het mij niet verbazen als Bikker en Grinwis binnenkort het initiatief naar zich toetrekken en genoeg financiële dekking weten te vinden om de pijn voor burgers te verzachten.

Wie durft er tegen zo'n plan te zijn als het alternatief nóg meer lastenverzwaring is, of nieuwe verkiezingen? Zeker als je de krochten van de begrotingswereld zo goed kent als Grinwis, moet je wel een paar miljard kunnen vinden. Het Centraal Planbureau raamt bijvoorbeeld dat het kabinet volgend jaar 7,2 miljard euro aan geplande uitgaven waarschijnlijk toch niet kan doen. Het strenge planbureau is daardoor ook minder somber over het begrotingstekort volgend jaar dan minister Heinen zelf. De minister rekent op 2,9% begrotingstekort, het CPB op 'maar 2,2% tekort.

Bedrijven: met de schrik vrij, of toch niet?